Toolbox

7 redenen om contact op te nemen met de Dienst Scholen Gewestelijke actoren

FOCUS - Schooltoiletten: cruciaal voor een gezonde, inclusieve en duurzame school

Het discrete maar essentiële belang van toiletten

Schooltoiletten worden vaak gebruikt, maar zelden gewaardeerd. Toch spelen ze een belangrijke rol in het dagelijks leven van de hele onderwijsgemeenschap. Staat, beheer, onderhoud en toegankelijkheid ervan zijn van essentieel belang voor een optimale werking van een school. Toiletten hebben immers invloed op uiteenlopende aspecten, zoals hygiëne, schoolklimaat en zelfs inclusie. Ondanks deze impact worden ze nog te vaak over het hoofd gezien bij de inrichting van scholen.

  1. Inleiding: te vaak verwaarloosd probleem
  2. Toegang tot en beschikbaarheid van voorzieningen 
  3. Hygiëne, onderhoud en volksgezondheid 
  4. Privacy, veiligheid en gelijkheid
  5. Locatie en toegankelijkheid van schooltoiletten
  6. Ecologische uitdagingen en waterbeheer
  7. Droogtoiletten en duurzame alternatieven
  8. Initiatieven en acties
  9. Conclusie
  10. Nuttige referenties en ondersteuningsprogramma’s

Inleiding: te vaak verwaarloosd probleem

Toiletten op school spelen een fundamentele rol in het dagelijks leven van leerlingen. Toch worden ze vaak als ondergeschikt beschouwd bij renovatie- of bouwprojecten voor scholen. Hun staat heeft echter invloed op tal van aspecten: lichamelijke gezondheid, geestelijke gezondheid, schoolprestaties, gelijkheid tussen leerlingen en ecologische duurzaamheid.

In Brusselse scholen is de situatie, net als elders, zorgwekkend: volgens het programma “Niet rond de pot draaien!” wijzen veel leerlingen op de onhygiënische, slechte of gebrekkige staat van de toiletten. Veel leerlingen gebruiken ze dan ook niet, met directe gevolgen voor hun gezondheid, welzijn en leerprestaties.
Schooltoiletten moeten daarom een belangrijk aandachtspunt worden bij renovatie- of bouwprojecten van openbare voorzieningen: ze hebben immers invloed op volksgezondheid, gelijkheid, inclusie en duurzaamheid. Investeren in schone, toegankelijke en aangepaste toiletten is investeren in het welzijn van kinderen en in het kwaliteitsniveau van het hele onderwijssysteem.

Kerncijfers voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

► 1 op de 2 leerlingen gebruikt het toilet enkel in noodgevallen of gaat er nooit heen.

► Bijna 1 op de 6 leerlingen voelt zich niet veilig op het toilet.

► Slechts 50% van de toiletten wordt als schoon of aanvaardbaar beoordeeld en 17% wordt als “zeer vies” of “onaanvaardbaar” beschouwd.

► Meest voorkomende problemen: geen zeep en wc-papier, kapotte deuren, geen vuilnisbakken, beperkte toegang, te weinig cabines.

Volgens enquêtes uitgevoerd door de Koning Boudewijnstichting en diverse partners (KBS-FrB, Le Vif, Renoscripto)
https://kbs-frb.be/fr/toilettes-lecole-pres-dun-eleve-sur-six-ne-sy-sent-pas-en-securite

Uit deze cijfers blijkt hoe belangrijk het is om te investeren in kwaliteitsvolle sanitaire voorzieningen, die zijn ontworpen als plekken die bijdragen tot welzijn en leren. Dit overzicht behandelt verschillende problemen en bevat nuttige links naar sanitaire voorzieningen die inclusie, welzijn en duurzaamheid stimuleren.

Toegang tot en beschikbaarheid van voorzieningen

Wat zijn de cijfermatige aanbevelingen?

Een van de eerste aandachtspunten is ervoor zorgen dat er voldoende toiletten zijn in verhouding tot het aantal gebruikers.

De Codex over het welzijn op het werk (Boek III, Titel I, Hoofdstuk VI, Afdelingen I, III en IV) bevat aanbevelingen die, hoewel bedoeld voor de arbeidswereld, als referentie dienen voor scholen:

  • 1 toilet per 15 meisjes;
  • 1 toilet per 15 jongens, met de mogelijkheid om een deel te vervangen door urinoirs (minstens 1 toilet per 25 jongens);
  • 1 wastafel per 4 toiletten/urinoirs.

Voor meer informatie, zie pagina 61 van de gids Mijn school, een kwaliteitsvolle plek 

Deze voorzieningen moeten in goede staat verkeren. Maar in veel Brusselse scholen worden deze verhoudingen vaak niet gerespecteerd, of is het aantal werkende toiletten onvoldoende. Dit leidt tot wachtrijen, beperkte toegang en een zeker ongemak.

Zie ook getuigenissen (FR) "Ne tournons pas autour du pot!"
 

Hygiëne, onderhoud en volksgezondheid

De bevindingen van leerlingen zijn duidelijk: algemeen gevoel van onbehagen

Leerlingen zijn het er unaniem over eens: er is sprake van viezigheid, vernielingen en ongemak. Het gebrek aan zeep, toiletpapier en geschikte vuilnisbakken, en het gebrekkige onderhoud van de voorzieningen maken het moeilijk om de sanitaire voorzieningen te gebruiken.

Het koninklijk besluit van 23 juni 1967 legt normen vast voor de schoonmaaktijd in scholen op basis van de oppervlakte, zodat het minimumaantal vereiste schoonmaakmedewerkers kan worden berekend. In de praktijk is er vaak onvoldoende onderhoudspersoneel, wat gevolgen heeft voor netheid en comfort. Dit kan soms leiden tot vernielingen en ontoelaatbaar gebruik van de locaties. Daardoor verslechtert de staat van de installaties steeds meer en voelen gebruikers zich niet op hun gemak.

Privacy, veiligheid en gelijkheid

Veel leerlingen melden een gebrek aan respect voor hun privacy: geen sloten, te lage deuren, openingen boven of onder de deuren, of slecht ontworpen cabines. Meisjes ondervinden vooral hinder vanwege een tekort aan toiletten en het ontbreken van voorzieningen die geschikt zijn bij menstruatie. Ook leerlingen met een beperking krijgen met veel obstakels te maken.

De specifieke behoeften van LHBTIQA+-leerlingen vragen om individuele genderneutrale toiletten. Daarnaast zijn er gescheiden toiletten nodig om een inclusieve en veilige ruimte te kunnen waarborgen.

Locatie en toegankelijkheid van schooltoiletten

Een goede spreiding van toiletten in een schoolgebouw is van groot belang voor de toegankelijkheid. Er wordt aangeraden om op iedere verdieping minstens één sanitaire ruimte in te richten, met daarnaast ook sanitaire voorzieningen in de buurt van speelplaats en eetzaal. De sanitaire voorzieningen moeten toegankelijk zijn voor leerlingen met beperkte mobiliteit en dienen te voldoen aan de algemene toegankelijkheidsnorm.

Extract van de « De speelplaats herdacht. Gids voor de verbetering van de speelplaatsen in het Brussels Gewest».

Ecologische uitdagingen en waterbeheer

Welke ecologische oplossingen zijn er?

Het probleem van schooltoiletten houdt verband met duurzaam beheer van hulpbronnen, voornamelijk water. Toiletspoeling neemt een groot deel van het waterverbruik in schoolgebouwen voor zijn rekening. Leefmilieu Brussel herinnert eraan dat duurzaam waterbeheer een gewestelijke prioriteit is.

Technische oplossingen:

  • Toiletten met dubbele spoelfunctie of automatische systemen;
  • Kranen met tijdschakelaar of sensoren;
  • Opvang van regenwater voor spoeling;
  • Monitoring en weergave van het verbruik om leerlingen bewust te maken.

Deze oplossingen sluiten aan bij een filosofie van ecologisch bouwen en ecologisch renoveren.

Extract p71 van de gids Mijn school, een kwaliteitsvolle plekde qualité

Droogtoiletten en duurzame alternatieven

Als aanvulling op de klassieke oplossingen vormen droogtoiletten een duurzaam alternatief in lijn met de milieudoelstellingen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Ze maken het mogelijk om het drinkwaterverbruik aanzienlijk te verminderen en organisch afval te recyclen.

Ervaringen in Brussel:

  • Het Institut de l'Assomption Sainte-Thérèse heeft droogtoiletten geïnstalleerd, waarbij leerlingen rechtstreeks bij het beheer van compost worden betrokken (voir : bubble.brussels).
  • Leefmilieu Brussel heeft in 2023 een rapport gepubliceerd waarin het gebruik van droogtoiletten en regenwormcompostering als innovatieve en duurzame technologie wordt uitgelicht (voir : environnement.brussels).

Voordelen van droogtoiletten:

  • Minder waterverbruik (tot 100% voor doorspoelen).
  • Recycling van organisch materiaal via compostering.
  • Educatief aspect door leerlingen bekend te maken met de circulaire economie en milieubewustzijn bij te brengen.
  • Draagt bij tot een innovatieve en duurzame school.

Initiatieven en acties

Tot de goede praktijken horen het betrekken van leerlingen bij participatieve projecten (workshops, toiletcomités), het bewustmaken van hygiëne en waterbesparing, en het aanwenden van subsidies van AGION, de FWB-DGI of het BYX-fonds.

In het buitenland tonen voorbeelden in Finland en Engeland de doeltreffendheid aan van participatieve projecten waarbij leerlingen rechtstreeks worden betrokken.

Conclusie

Schooltoiletten beïnvloeden veel meer dan enkel comfort: ze hebben een impact op gezondheid, gelijkheid, veiligheid, inclusie, welzijn en zelfs op de duurzaamheid van schoolgebouwen.

Investeren in schone, toegankelijke en aangepaste toiletten is investeren in een school die voor alle leerlingen respectvoller, gezonder en uitnodigender is.

Nuttige referenties

Ondersteuningsprogramma’s

Het programma “Niet rond de pot draaien!”, ( « Ne tournons pas autour du pot ! »), ondersteund door de Koning Boudewijnstichting, biedt financiële ondersteuning tot 5000 euro per school voor de renovatie van toiletten. Meer dan 400 instellingen hebben al een beroep gedaan op deze steun, wat neerkomt op een investering van bijna twee miljoen euro. Deze acties dragen bij tot betere toegang, meer hygiëne en grotere waardigheid bij leerlingen.

Projectoproepen van het BYX-fonds : waaronder dat voor basisscholen (afgerond in 2025) en voor middelbare scholen (lopend, begin 2026)